بیداری اسلامی در فراز و فرود حرکت خود، با مصائب و مشکلات فراوانی روبه رو بوده خواهد بود و چاره ای جز رویارویی و تفوق – باذن الله-  بر این مشکلات نیست

مصائب و مشاکل ماندگاری یک حرکت نوپا اما پویا را تضمین می کند و هم چنین مجرایی خواهد بود که خبائث و طیبات را از همدیگر تمییز خواهد داد.

بر کسی پوشیده نیست که  بیداری اسلامی اهل سنت ایران -به طورعموم- و مناطق کردنشین را به طور خصوص دربرگرفته و علی رغم تلاش های نامبارک دشمنان دین، این حرکت پیوسته بر قدمهای عزم و استوارش قله های سعادت را فتح می کند.

اما بایستی بپذیریم هم چنان ناملایمات بر تن این نهال می مالد، اگر چه این طبیعی است و از ملزومات یک حرکت بشمار می رود.

باور من بر این است، قسمتی از موانع بیداری اسلامی به آفات و آسیب هایی برمی گردد که خود ما باعث و بانی اش هستیم.

در حال حاضر مجموعه ای از آفات دعوت، گریبانگیر بیداری اسلامی است که در صورت عدم چاره جویی مطمئنا به مدت چندین دهه پس رفت خواهیم داشت.

یکی از آفات کشنده دعوت، بی شک فتوی بدون علم است، چون خطراتی که در  این مسئله وجود  دارد در امور دیگر نیست.

فتوی از اموری نیست که هر کس بتواند به انجام آن مبادرت ورزد بلکه علمی است که خواستگاهش تقوی و مجرایش علم قرآن و سنت است.

الله  باری تعالی می فرماید:

...و َلاَ تَتَّبِعُواْ خُطُوَاتِ الشَّیْطَانِ إِنَّهُ لَكُمْ عَدُوٌّ مُّبِینٌ *  إِنَّمَا یَأْمُرُكُمْ بِالسُّوءِ وَالْفَحْشَاء وَأَن تَقُولُواْ عَلَى اللَّهِ مَا لاَ تَعْلَمُونَ (168-169/بقره)

و پا به پای  شیطان راه نیفتید. بی گمان او دشمن آشکار شماست * او تنها شما را به زشتکاری و گناهکاری فرمان میدهد( و بدیها را در نظرتان میاراید و شما را وا میدارد بر) اینکه آنچه را نمیدانید به خدا نسبت دهید.

در  این آیه پروردگار حکیم روشن ساخته که سخن بربستن بر خداوند بدون علم دقیقا دنبال کردن گامهای شیطان است.

عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرِو بْنِ الْعَاصِ می گوید از پیامبر صَلَّى اللَّهُ عَلَیْهِ وَسَلَّم شنیدم که می فرمود:َ إِنَّ اللَّهَ لَا یَقْبِضُ الْعِلْمَ انْتِزَاعًا یَنْتَزِعُهُ مِنْ الْعِبَادِ وَلَكِنْ یَقْبِضُ الْعِلْمَ بِقَبْضِ الْعُلَمَاءِ حَتَّى إِذَا لَمْ یُبْقِ عَالِمًا اتَّخَذَ النَّاسُ رُءُوسًا جُهَّالًا فَسُئِلُوا فَأَفْتَوْا بِغَیْرِ عِلْمٍ فَضَلُّوا وَأَضَلُّوا ( صحیح بخاری- کتاب العلم- باب کیف یقبض العلم)

: همانا خداوند علم را به یکبارگی و به شدت از سینه بندگان محو نمی کند بلکه علم را با مرگ علما می گیرد تا جایی که عالمی باقی نمی ماند و مردم جاهلانی را به ریاست می گیرند که  از آنان سوال پرسیده می شود و آنها بدون علم پاسخ می دهند پس خود گمراه شده و دیگران را نیز گمراه می کنند.

به همین خاطر در این مقال از کتاب المجموع شرح المهذب تالیف امام نووی شافعی (631 – 676 هـ . ق)       - باب آداب الفتوی و المفتی و المستفتی - مطالبی را در مورد ورع سلف و خلف این امت از دادن فتوی - علی رغم شایستگی آنان - انتخاب کرده ام، تا تصویر عملی کلام الله و رسولش را در بزرگان این امت شاهد باشیم.

**********

امام نووی می فرماید:

بدان که فتوا دادن امری خطرناک و دارای جایگاه بزرگی است، و  فضل فراوانی در خود دارد  چون مفتی وارث انبیاء – صلوات الله و سلامه علیهم- است.

فتوا دادن فرضی کفایی است اما در معرض خطا و اشتباه قرار دارد و به این خاطر گفته اند: مفتی در جایگاه خداوند بلند مرتبه  است.

از ابن منکدر برای ما بازگو کرده اند که گفته است: عالم بین خداوند و بندگانش قرار دارد پس ببیند چگونه بین آنها دخالت میکند.

از عبدالرحمن بن ابی لیلی روایت است که می گوید: صد و بیست نفر از صحابی انصار را دریافتم و درباره مساله ای از آنها می پرسیدند و  هرکدام (سوال کننده) را به دیگری ارجاع می دادند( ..خود آنها جواب نمی دادند بلکه پرسنده را پیش صحابه دیگر می فرستادند)..تا نهایتا اینکه پرسنده دوباره پیش نفر اول برمی گشت.

و در روایتی دیگر آمده که:  هرکدام از آنها که حدیثی نقل می کرد دوست داشت که برادرش او را با (بازگو کردن حدیث) راحت می کرد ( و این را  خودش نمیگفت)

(هم چنین) اگر از او در موردی فتوی می خواستند حتما دوست می داشت که برادر دیگری او را (از فتوی دادن) بی نیاز می ساخت.‏

‏از ابن مسعود و ابن عباس روایت است که می گفتند: هر کس در مورد هر سوالی که از او می شود فتوا دهد مجنون است.

واز شعبی وحسن وأبی حَصِین از تابعین امت نقل است که می گویند:

بعضی از شما در مورد مسائلی فتوی میدهید که اگر بر عمر بن خطاب عرضه  می شد برای پاسخ به آن همه اصحاب بدر را جمع می کرد.

واز  عطاء بن سائب تابعی نقل می کنند که میگوید: :‏

من کسانی را دریافتم ( به آنها رسیدیم) که اگر از آنها سوالی می پرسیدند جواب می گفتند درحالی که (از ترس)می لرزیدند.

  ابن عباس ومحمد بن عجلان می گویند:‏ هرگاه عالمی از کلمه ( نمی دانم) غافل شد محل هلاک خود را تدارک دیده است ( هلاک می شود)

سفیان بن عیینة وسحنون می گویند:‏ با جسارت ترین مردم در امورد فتوا کسانی هستند که از همه علم کمتر دارند.

امام شافعی که سوالی را از او پرسیدند و جواب نداد گفت: تا اینکه بدانم فضل در سکوت است یا جواب، پاسخی نمی دهم.

 أثرم میگوید: از امام احمد بسیار می شندیم که می گفت نمی دانم .

هیثم بن جمیل میگوید:‏  در حضور امام مالک بودم که چهل و هشت سوال از او پرسیدند و او به سی و دو سوال جواب نداد و می گفت نمی دانم.

باز از امام مالک نقل می کنند که نزدیک به پنجاه سوال از او پرسیدند که جز یکی به هیچ کدام پاسخ نداد و می گفت: کسی که از او سوال می پرسند باید قبل از جواب نفسش را به بهشت و دوزخ عرضه دارد و و ببیند چگونه از دوزخ خلاصی   می یاید بعد جواب دهد.

از امام ماک سوالی را پرسیدند ایشان گفت نمی دانم..پس به او گفتند این مساله خفیف و جوابش آسان است ..مالک عصبانی شد و گفت: در علم چیز خفیفی وجود ندارد.

شافعی می گوید: کسی را مانند ابن عیینه ندیدم که خداوند همه لوازم فتوی را در او جمع کرده باشد( با این جود) همواره در مساله فتوی سکوت می کرد.

ابوحنیفه می گوید: اگر خداوند روشن نمی ساخت که علم ضایع می گردد من فتوا نمی دادم ، بر مردم سختی و رنجوری و بر من گناه می بود( و این بهتر از فتوا دادن بود).